Thymele Logo
Search

ροκ όπερα [ουσ. θηλ.]

Articles Icon 2
Videos Icon 7
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Μουσικοδραματικό είδος, διαμορφωμένο στα τέλη της δεκαετίας του 1960, του οποίου η πλοκή αναπτύσσεται εξ ολοκλήρου ή σχεδόν εξ ολοκλήρου μέσω του τραγουδιού, με ροκ μουσικό ιδίωμα, ενισχυμένα ηλεκτρικά όργανα και μορφολογικά στοιχεία της όπερας, και το οποίο πραγματώνεται ως θεματικό άλμπουμ, σκηνική παράσταση ή ταινία.

Ανάπτυξη

Η ροκ όπερα αναδύθηκε στη Μεγάλη Βρετανία στα τέλη της δεκαετίας του 1960, όταν ροκ συγκροτήματα επέκτειναν το θεματικό άλμπουμ [concept album] σε ενιαία δραματική αφήγηση με πρόσωπα και πλοκή. Ήδη το 1966 ο Pete Townshend [Πητ Τάουνσεντ], κιθαρίστας και κύριος συνθέτης του συγκροτήματος The Who [Δε Χου], είχε χαρακτηρίσει «μίνι όπερα» τη σουίτα του "A Quick One, While He's Away" [«Ένα στα γρήγορα, όσο λείπει»]. Πρώτο ολοκληρωμένο άλμπουμ του είδους θεωρείται το S.F. Sorrow (Δεκέμβριος 1968) του συγκροτήματος The Pretty Things [Δε Πρίττυ Θινγκς]. Ο όρος καθιερώθηκε με το Tommy [Τόμμυ] (1969) του Townshend, που αφηγείται την ιστορία ενός κωφάλαλου και τυφλού αγοριού. Όταν το συγκρότημα παρουσίασε το έργο στη Μητροπολιτική Όπερα της Νέας Υόρκης, τον Ιούνιο του 1970, η ροκ μουσική διεκδίκησε συμβολικά το κύρος της λυρικής σκηνής.


Η ροκ όπερα αντλεί από την όπερα τη συνεχή μουσικοδραματική ύφανση: την εισαγωγή, τα υπομνηστικά μοτίβα και τη διαδοχή μονωδιών και συνόλων. Στη θέση της ορχήστρας και της κλασσικής φωνητικής ερμηνείας εισάγει την ηλεκτρική κιθάρα, το μπάσο, τα τύμπανα, τα πλήκτρα και τη ροκ φωνητική τεχνική. Η Elizabeth L. Wollman [Ελίζαμπεθ Ουόλλμαν], στο The Theater Will Rock [Το θέατρο θα ροκάρει] (2006), πρότεινε ως κύριο κριτήριο διάκρισης από το ροκ μιούζικαλ την απουσία εκφερόμενου διαλόγου. Έτσι, το εξ ολοκλήρου αδόμενο Jesus Christ Superstar [Ιησούς Χριστός Σούπερσταρ] εντάσσεται στη ροκ όπερα, ενώ το Hair [Μαλλί], με την εκτενή του πρόζα, στο ροκ μιούζικαλ. Σε διάκριση από το μιούζικαλ, όπου η ηχογράφηση του μουσικού άλμπουμ έπεται της παράστασης, τα έργα της ροκ όπερας κυκλοφορούν κατά κανόνα πρώτα ως θεματικά άλμπουμ και μεταφέρονται έπειτα στη σκηνή. Το Jesus Christ Superstar των Andrew Lloyd Webber [Άντριου Λόυντ Ουέμπερ] (μουσική) και Tim Rice [Τιμ Ράις] (στίχοι) κυκλοφόρησε ως άλμπουμ το 1970 και ανέβηκε στο Broadway το 1971, σε σκηνοθεσία Tom O'Horgan [Τομ Ο'Χόργκαν]. Την ίδια διαδρομή ακολούθησε η Evita [Εβίτα] των ίδιων δημιουργών (άλμπουμ 1976, Λονδίνο 1978).


Η ροκ όπερα επεκτάθηκε σύντομα στον χορό, στη σκηνή και στην οθόνη. Ο Fernand Nault [Φερνάν Νω] χορογράφησε το Tommy για τον θίασο Les Grands Ballets Canadiens [Λε Γκραν Μπαλέ Κανατιέν] του Μόντρεαλ (1970) και ο Ken Russell [Κεν Ράσσελ] σκηνοθέτησε την κινηματογραφική του μεταφορά (1975). Η σκηνική εκδοχή The Who's Tommy [Ο Τόμμυ των Δε Χου] ανέβηκε στο Broadway το 1993. Το άλμπουμ The Wall [Ο τοίχος] (1979) του συγκροτήματος Pink Floyd [Πινκ Φλόυντ], σύνθεση κυρίως του Roger Waters [Ρότζερ Ουώτερς], παρουσιάστηκε στις συναυλίες του 1980 και του 1981 με τοίχο που υψωνόταν και κατέρρεε επί σκηνής. Την κινηματογραφική του μεταφορά σκηνοθέτησε ο Alan Parker [Άλαν Πάρκερ] το 1982. Η Starmania [Σταρμανία] των Michel Berger [Μισέλ Μπερζέ] και Luc Plamondon [Λυκ Πλαμοντόν] ανέβηκε ως opéra rock στο Palais des Congrès του Παρισιού το 1979, επίσης σε σκηνοθεσία O'Horgan. Στο Λένινγκραντ παρουσιάστηκε το 1975 η «ζονγκ-όπερα» Ορφέας και Ευρυδίκη [Orfei i Evridika] του Αλεξάντρ Ζούρμπιν [Alexander Zhurbin]. Ο μουσικολόγος Peter J. Schmelz [Πήτερ Σμελτς], στο άρθρο "Crucified on the Cross of Mass Culture" [«Σταυρωμένος στον σταυρό της μαζικής κουλτούρας»] (2009), την εξέτασε υπό το πρίσμα της πολιτικής των μουσικών ειδών στην ύστερη σοβιετική περίοδο.


Τα όρια ανάμεσα στη ροκ όπερα και στο μιούζικαλ παραμένουν ρευστά. Ο Lloyd Webber μετέφερε τη λογική του είδους στο μέγα-μιούζικαλ με Το φάντασμα της όπερας [The Phantom of the Opera, 1986], έργο σχεδόν εξ ολοκλήρου αδόμενο και οργανωμένο σε υπομνηστικά μοτίβα. Στο ομώνυμο τραγούδι η ηλεκτρική κιθάρα, το συνθεσάιζερ και ο ροκ ρυθμός συνυπάρχουν με τη μίμηση της οπερατικής γραφής του 19ου αιώνα. Στην αντίστροφη κατεύθυνση, το άλμπουμ American Idiot [Αμερικανός ηλίθιος] (2004) του συγκροτήματος Green Day [Γκρην Ντέι] κυκλοφόρησε με τον χαρακτηρισμό «πανκ ροκ όπερα». Στη σκηνή μεταφέρθηκε ως εξ ολοκλήρου αδόμενο ροκ μιούζικαλ, στο Berkeley Repertory Theatre (2009) και στο Broadway (2010).


Στην Ελλάδα, ως πρώτη ροκ όπερα αναγνωρίζεται αναδρομικά το άλμπουμ Απέραντα χωράφια (1972) του Κώστα Τουρνά, σε μουσική και στίχους του ίδιου. Τον υπότιτλο «Ροκ όπερα» έφερε ρητά ο δίσκος Τρωϊκός πόλεμος (1975) των Γιάννη Πετρίτση και Γ. Κοζάτσα, με ερμηνευτές, μεταξύ άλλων, τον Robert Williams [Ρόμπερτ Ουίλλιαμς] και τον Τουρνά. Οι Δαίμονες (1991) του Νίκου Καρβέλα, σε λιμπρέτο Σταύρου Σιδερά και με πρωταγωνίστρια την Άννα Βίσση, καθιερώθηκαν στη συνείδηση του κοινού ως η πρώτη ελληνική ροκ όπερα ευρείας απήχησης. Το 2013 παρουσιάστηκαν στο θέατρο Παλλάς, σε σκηνοθεσία Γιάννη Κακλέα.

Αγγλικά
rock opera
Γαλλικά
opéra rock, l'[e]
Γερμανικά
Rockoper, die
Ιταλικά
opera rock l'[a]

Σχετικοί όροι

όπερα-μπαλάντα, οπερά-κωμίκ, αριθμημένη όπερα, ρετσιτατίβο, άρια, αντεργκράουντ

Πεδίο εφαρμογής

• Μουσική / μουσικό θέατρο

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

"Alexander Zhurbin's Orpheus and Eurydice (Orfei i Evridika) (1975), the first Soviet rock opera, recasts Orpheus as a popular singer corrupted by the excesses of contemporary youth culture: sex, drugs, and rock and roll. Interviews with Zhurbin, contemporary Soviet primary and secondary sources, as well as more recent appraisals of late Soviet culture, reveal the changing estimations by Soviet critics of “high” and “low” and “popular” and “art” that Zhurbin's genre-blurring composition helped instigate. […]"


«Το Ορφέας και Ευρυδίκη (Orfei i Evridika) (1975) του Αλεξάντρ Ζούρμπιν, η πρώτη σοβιετική ροκ όπερα, αναπλάθει τον Ορφέα ως δημοφιλή τραγουδιστή που διαφθείρεται από τις υπερβολές της σύγχρονης νεανικής κουλτούρας: το σεξ, τα ναρκωτικά και το ροκ εν ρολ. Συνεντεύξεις με τον Ζούρμπιν, σοβιετικές πρωτογενείς και δευτερογενείς πηγές της εποχής, καθώς και νεότερες αποτιμήσεις του ύστερου σοβιετικού πολιτισμού αναδεικνύουν τις μεταβαλλόμενες κρίσεις των σοβιετικών κριτικών για το “υψηλό” και το “χαμηλό”, το “δημοφιλές” και το “έντεχνο”. Στη μεταβολή αυτή συνέβαλε η σύνθεση του Ζούρμπιν, που άμβλυνε τα όρια ανάμεσα στα είδη. […]»

Ο μουσικολόγος Peter J. Schmelz [Πήτερ Σμελτς] χαρακτηρίζει το Ορφέας και Ευρυδίκη του Αλεξάντρ Ζούρμπιν [Alexander Zhurbin], που παρουσιάστηκε στο Λένινγκραντ το 1975, πρώτη σοβιετική ροκ όπερα. Ο Ορφέας αναπλάθεται ως δημοφιλής τραγουδιστής που διαφθείρεται από τη νεανική κουλτούρα, και έτσι το ροκ ιδίωμα αποτελεί ταυτόχρονα μέσο και αντικείμενο του δραματικού σχολιασμού. Κατά τον Schmelz, το έργο άμβλυνε τα όρια ανάμεσα στα μουσικά είδη και συνέβαλε στη μεταβολή των κρίσεων της σοβιετικής κριτικής για το «υψηλό» και το «χαμηλό», γεγονός που φανερώνει την πολιτισμική και πολιτική βαρύτητα που απέκτησε η ροκ όπερα εκτός του αγγλόφωνου χώρου.

Schmelz, P. J. (2009). "Crucified on the cross of mass culture": Late Soviet genre politics in Alexander Zhurbin's rock opera Orpheus and Eurydice. Journal of Musicological Research, 28/1, σσ. 61–87. doi.org... Βλ. σ. 61.

Quote Icon

"Tommy, the central figure of this rock opera, is a symbol of a generation which, in the face of world violence and indifference, retreats into Sphinx-like passivity. As an infant, he witnesses the killing of his mother's lover by his father, and the traumatic shock causes him to become deaf, blind and mute. […]"


«Ο Τόμμυ, η κεντρική μορφή αυτής της ροκ όπερας, είναι σύμβολο μιας γενιάς που καταφεύγει σε μια αινιγματική παθητικότητα, σαν της Σφίγγας, απέναντι στη βία και στην αδιαφορία του κόσμου. Όταν είναι ακόμη βρέφος, βλέπει τον πατέρα του να σκοτώνει τον εραστή της μητέρας του, και το τραυματικό σοκ τον αφήνει κωφό, τυφλό και άλαλο. […]»

Ο θίασος Les Grands Ballets Canadiens [Λε Γκραν Μπαλέ Κανατιέν] αποκαλεί ρητά ροκ όπερα τη χορευτική εκδοχή του Tommy [Τόμμυ] σε χορογραφία Fernand Nault [Φερνάν Νω] (1970). Το σημείωμα του θιάσου παρουσιάζει τον ήρωα ως σύμβολο μιας γενιάς που απαντά στη βία και στην αδιαφορία με παθητικότητα, και έτσι η αφήγηση του Pete Townshend [Πητ Τάουνσεντ] αποκτά γενεακό και κοινωνικό βάρος. Το κείμενο τεκμηριώνει επίσης ότι ο όρος διατηρήθηκε όταν το έργο μεταφέρθηκε από τον δίσκο στη σκηνή του χορού, μόλις έναν χρόνο μετά την κυκλοφορία του άλμπουμ.

Tommy. (χ.χ.). Les Grands Ballets Canadiens. grandsballets.com...

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Το "Overture" [«Εισαγωγή»] από το Tommy [Τόμμυ] (1969) του Pete Townshend [Πητ Τάουνσεντ]

Η Αλίκη Βουγιουκλάκη στον ρόλο της Εύας Περόν, στην Εβίτα [Evita] των Andrew…

Το επίσημο βίντεο του "Another Brick in the Wall, Part 2" [«Ένα ακόμη τούβλο στον…

Αποσπάσματα από την τηλεοπτική παρουσίαση της Starmania [Σταρμανία] των Michel Berger [Μισέλ Μπερζέ]

Ο Ramin Karimloo [Ραμίν Καριμλού] και η Sierra Boggess [Σιέρα Μπόγκες] ερμηνεύουν το ομώνυμο τραγούδι…

Ο John Gallagher Jr. [Τζων Γκάλαχερ Τζούνιορ] και ο θίασος του American Idiot [Αμερικανός…

Η Άννα Βίσση στους Δαίμονες του Νίκου Καρβέλα (μουσική) και του Σταύρου Σιδερά (λιμπρέτο), σε…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Αφίσα του David Edward Byrd [Ντέηβιντ Έντουαρντ Μπερντ] για το Tommy [Τόμμυ] του…

Καταχώριση του ραδιοφωνικού σταθμού WMMS του Κλίβελαντ για το Jesus Christ Superstar [Ιησούς Χριστός…

Ο τοίχος της σκηνής στη σειρά συναυλιών The Wall Live (2010–2013) του Roger Waters [Ρότζερ…

Ο θίασος Les Grands Ballets Canadiens [Λε Γκραν Μπαλέ Κανατιέν] στο Tommy [Τόμμυ],…

βασική

Barnes, R., & Townshend, P. (1977). The story of Tommy. Twickenham: Eel Pie Publishing.

Nassour, E., & Broderick, R. (1973). Rock opera: The creation of Jesus Christ Superstar, from record album to Broadway show and motion picture. New York, NY: Hawthorn Books.

Rose, P. (2015). Roger Waters and Pink Floyd: The concept albums. Madison, NJ: Fairleigh Dickinson University Press.

Schmelz, P. J. (2009). "Crucified on the cross of mass culture": Late Soviet genre politics in Alexander Zhurbin's rock opera Orpheus and Eurydice. Journal of Musicological Research, 28/1, σσ. 61–87. doi.org...

Tommy. (χ.χ.). Les Grands Ballets Canadiens. grandsballets.com...

Warfield, S. (2008). From Hair to Rent: Is "rock" a four-letter word on Broadway? Στο W. A. Everett & P. R. Laird (Επιμ.), The Cambridge companion to the musical (2η έκδ., σσ. 235–249). Cambridge: Cambridge University Press. doi.org...

Wollman, E. L. (2006). The theater will rock: A history of the rock musical, from Hair to Hedwig. Ann Arbor, MI: University of Michigan Press.

Πετρίτσης, Γ., & Κοζάτσας, Γ. (1975). Τρωϊκὸς πόλεμος: Ῥοκ ὄπερα [Δίσκος βινυλίου]. Philips.

συμπληρωματική

Gordon, R., & Jubin, O. (Επιμ.). (2016). The Oxford handbook of the British musical. New York, NY: Oxford University Press.

Rockwell, J. (2002). Rock opera. Στο Grove Music Online. Oxford: Oxford University Press. doi.org...

Snelson, J. (2004). Andrew Lloyd Webber. New Haven, CT: Yale University Press.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. ροκ όπερα. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/ροκ όπερα

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «ροκ όπερα». Ανακτήθηκε 20 November 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/ροκ όπερα.

MLA

«ροκ όπερα». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 20 November 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/ροκ όπερα.

1388